Mimar Sinan’s eerste hoofdarchitect-moskee in Istanbul

De Haseki Hürrem Sultan-moskee in de wijk Fatih in Istanbul valt op als de hoofdstructuur van het Haseki-complex, dat wordt beschouwd als een van de vroege voorbeelden van klassieke Ottomaanse architectuur en het eerste werk ontworpen door de keizerlijke architect Mimar Sinan.

De moskee werd in de 16e eeuw gebouwd in naam van Hürrem Sultan, de vrouw van Sultan Suleiman de Grote.

Oorspronkelijk gebouwd tussen 1538 en 1539 met een enkel koepelvormig plan, werd de moskee in 1612 uitgebreid door de hoofdarchitect van die tijd, Sedefkar Mehmed Ağa. Bij de renovatie werd een tweede koepelvormig gedeelte aan het gebouw toegevoegd, waardoor het zijn huidige uiterlijk kreeg.

Het bouwwerk was niet alleen bedoeld als plaats van aanbidding, maar ook als centrum van een groot külliye-complex. Het complex omvatte een madrasa, een darüşşifa (ziekenhuis), een imaret (gaarkeuken), een sıbyan mektebi (basisschool) en een badhuis.

Het complex bekleedde een belangrijke plaats in het Ottomaanse sociale leven en speelde een belangrijke rol binnen de liefdadigheidsinstellingen van Istanbul, vooral via het ziekenhuis en de gaarkeuken.

Architectonisch gezien wordt de moskee beschouwd als een van de vroege voorbeelden van klassiek Ottomaans moskeeontwerp. Het interieur is gebouwd van gehouwen steen en heeft een eenvoudige en evenwichtige architectonische indeling.

Tegenwoordig wordt de Haseki Hürrem Sultan-moskee, met zijn architecturale kenmerken en historische identiteit, beschouwd als een van de belangrijkste culturele monumenten van Istanbul en een belangrijk voorbeeld van de Ottomaanse külliye-traditie waarin sociale welzijnsinstellingen waren opgenomen.

Resul Yelen, lid van de faculteit van de afdeling Turkse en Islamitische Kunst van de Letterenfaculteit van de Medeniyet Universiteit van Istanbul, vertelde aan het staatsbedrijf Anadolu Agency dat de bouw van het Haseki Sultan Complex in 1538 begon met de bouw van de moskee.

Yelen merkte op dat het bouwwerk werd gebouwd in opdracht van Sultan Suleiman de Grote voor zijn vrouw Haseki Hürrem Sultan als onderdeel van het külliye-complex, en voegde eraan toe dat Haseki Street het complex feitelijk in twee delen verdeelt.

“Dit is het eerste werk van Mimar Sinan nadat hij keizerlijk hoofdarchitect werd”, zei Yelen. “In het noorden staat de moskee, terwijl in het zuiden de gaarkeuken, de basisschool, het ziekenhuis en een fontein liggen. Volgens inscripties op de moskee begon de bouw in 1538 en werd deze binnen een jaar voltooid. De andere bouwwerken waren ongeveer twaalf jaar later klaar”, voegde hij eraan toe.

Yelen legde uit dat de moskee oorspronkelijk gebouwd was met een vierkante plattegrond en een enkele koepel.

“In 1612 werd de structuur, volgens een inscriptie die verwijst naar de ’toename van de gemeente’, uitgebreid. Tijdens het bewind van sultan Ahmed breidde Sedefkar Mehmed Ağa – die ook een leerling was van Mimar Sinan – de moskee naar het oosten uit, waardoor het werk van zijn meester effectief werd vergroot, “zei hij.

Met de uitbreiding werd de oostelijke muur van de moskee verwijderd en werd in het oosten een nieuwe ruimte met een vierkante plattegrond en één koepel toegevoegd, ondersteund door twee kolommen. Tijdens de renovatie werd de mihrab naar het midden van het bouwwerk verplaatst om de symmetrie te behouden.

Yelen zei dat de binnenruimte van de moskee door twee kolommen in twee koepelvormige delen is verdeeld.

“De overgangen naar de koepels maken gebruik van wat wij oesterschelpen noemen. De muren combineren steen en baksteen die als verbindingsbalken worden gebruikt. In het portiekgebied zijn vijf traveeën gecreëerd met kolommen met ruitvormige kapitelen, “zei hij.

Hoewel er in de moskee veel decoratief beschilderde ornamenten te vinden zijn, zijn de meeste in de loop van de tijd vernieuwd. Sommige hebben hun oorspronkelijke kenmerken behouden, terwijl andere zijn gerestaureerd om op de oorspronkelijke stijl te lijken.

De mihrab, die naar het midden is verplaatst, heeft dichte geschilderde versieringen. Op de randen verschijnen bloemmotieven die uit vazen ​​komen en reliëfversieringen, terwijl in het midden van de nis een lampmotief is geplaatst – waarschijnlijk toegevoegd tijdens de Ottomaanse verwestersingsperiode.

Yelen merkte ook op dat het gebied waar het complex staat sinds de 19e eeuw bekend stond als Haseki.

“Toen het complex en de moskee voor het eerst werden gebouwd, stond het gebied eigenlijk bekend als Avrat Pazarı, wat Vrouwenmarkt betekent”, zei hij, eraan toevoegend dat de reiziger Evliya Çelebi zei dat Sultan Suleiman de bouw daar had laten bouwen als gebaar voor Hürrem Sultan.

Yelen benadrukte ook het rijkelijk versierde stenen portaal van de moskee, met oesterschelp- en muqarnas-motieven, herhaald zowel in het portaal als in de koepelovergangen.

Naast het portaal bevinden zich twee extra inscripties. De inscriptie aan de rechterkant bevat de Kelime-i Tevhid, terwijl die aan de linkerkant de naam van de profeet Mohammed vier keer herhaalt, geschreven in de makili-kalligrafische stijl.

Yelen voegde eraan toe dat Hürrem Sultan niet alleen in Istanboel en Anatolië, maar ook in Jeruzalem opdracht gaf tot liefdadigheidsinstellingen, waarbij hij opmerkte dat een daar gevestigde gaarkeuken vandaag de dag nog steeds actief is.